Οι… ζουμεροί ήρωες του καλοκαιριού

Οι… ζουμεροί ήρωες του καλοκαιριού

Καλοκαιρινή νεκρή φύση του Παύλου Σάμιου με καρπούζι, φρούτα και θέα στη θάλασσα

Παύλος Σάμιος

Καρπούζια, πεπόνια, ροδάκινα και δαμάσκηνα βάφουν με τον χυμό τους τα καλοκαίρια μας. Μας προσφέρουν τη γλύκα και τη δροσιά τους και μας αφηγούνται και το ταξίδι τους στον χρόνο…

Γράφει ο Πάμπλο Νερούδα στην «Ωδή προς το καρπούζι». «Τα δυο ημισφαίρια ανοίγουν, μια σημαία πράσινη, λευκή και κόκκινη προβάλλει, που διαλύεται σε έναν καταρράκτη ζάχαρης, σε απόλαυση». Και προσθέτει ο Μαρκ Τουαίην: «Το να γευτείς ένα καρπούζι είναι σαν να ξέρεις «τι τρώνε οι άγγελοι». Όχι μόνο οι άγγελοι αλλά και οι θεοί. Στα ιερογλυφικά της Αιγύπτου το καρπούζι εμφανίζεται δίπλα στους θεούς. Σημαντική πηγή νερού που μας ήρθε από το Κορντοφάν του Σουδάν.

Το καρπούζι δεν ήταν πάντα γλυκό και κόκκινο. Ο άγριος πρόγονός του ήταν πικρός με σκληρή, ωχροπράσινη σάρκα. Η επιλεκτική αναπαραγωγή έδωσε 1.200 ποικιλίες (κίτρινο, πορτοκαλί ή κόκκινο). Αν και έφτασε στην Κίνα μόλις τον 10ο αι. είναι πρώτη και με διαφορά στην παγκόσμια παραγωγή καρπουζιού. Σε Κίνα και Ιαπωνία, αντί για ανθοδέσμες προσφέρουν καρπούζια σε ένδειξη φιλίας: πολύ ζουμερά συναισθήματα!

Ο Μάγκας που τρώει καρπούζι, έργο του Περικλή Πανταζή

Περικλής Πανταζής, Μάγκας που τρώει καρπούζι

«Καρπούζι» από το τουρκικό karpuz, με ρίζα στο περσικό xarbuz(a). Αρμπούζ για τους Ρώσους και παττίχα με δύο «ταυ» και αραβική ρίζα για τους Κύπριους. «Μα, χάνει η παττίχα σου;» λένε οι Κύπριοι για όποιον του «λάσκαρε η βίδα». Το λένε και χειμωνικό οι Κύπριοι το καρπούζι γιατί κάποτε διατηρούσαν μέχρι τα Χριστούγεννα τις όψιμες ποικιλίες με την παχιά φλούδα.

Για όποιον κάνει ανοησίες λέμε ότι έχει κούφιο κεφάλι, όπως ένα κακό καρπούζι. Λέμε και δεν «μπορείς να κρατάς δύο καρπούζια στην ίδια μασχάλη» ή «έσκασε σαν καρπούζι» για κάτι που πέφτει και σπάει ή για… κεφάλι που ανοίγει. Είναι «μάπα το καρπούζι» όταν οι προσδοκίες διαψεύδονται · μάπα στα λαϊκά το λάχανο.

Τα πρώτα σκίτσα με κόκκινο, γλυκό καρπούζι, εντοπίστηκαν στην Ευρώπη σε μεσαιωνικό χειρόγραφο, ένα οδηγό υγιεινής ζωής που βασίστηκε σε αραβικό χειρόγραφο του 11ου αι. Καρπούζια και σε έργα ζωγράφων όπως του Παύλου Σάμιου, του Αλέκου Φασιανού αλλά και στον τελευταίο πίνακα της Φρίντας Κάλο του 1954. Viva la vida ο τίτλος του δηλαδή «Ζήτω η ζωή» με καρπούζια ολόκληρα αλλά και κομμένα. Ίσως είδε τον εαυτό της στα καρπούζια η Κάλο: με σκληρό κέλυφος αλλά μαλακή και ζουμερή σάρκα. Συνέδεσε τα καρπούζια με την Ημέρα των Νεκρών των Μεξικανών, μέρα γιορτής κι όχι θρήνου.

Καρπούζια στον πίνακα Viva la Vida της Φρίντα Κάλο

Φρίντα Κάλο, Viva la vida

Ροδάκινα. Ο «κίτρινος χρυσός» του καλοκαιριού

«Κίτρινος χρυσός» το ροδάκινο με ή χωρίς χνούδι! Για Αιγύπτιους, Ρωμαίους και Κινέζους ο ανθός της ροδακινιάς συμβόλισε την αναγέννηση και την γυναικεία γονιμότητα.

Ροδάκινα, ο «κίτρινος χρυσός» του καλοκαιριού

Οι αρχαίοι Έλληνες δεν γνώριζαν την ροδακινιά. Μάλλον ήρθε από την Κίνα. Ο Θεόφραστος, στο σύγγραμμά του για την ιστορία των φυτών, την αναφέρει ως περσική μηλέα. Περσικά μήλα λοιπόν τα ροδάκινα, και όπως συχνά συμβαίνει το ουσιαστικό κατέπεσε και τα είπαν περσικά: persicum και στον πληθυντικό persica. Έτσι πέρασε σε όλες σχεδόν τις ευρωπαϊκές γλώσσες (peach στα αγγλικά, pêche στα γαλλικά και pesca στα ιταλικά).

Γιατί τα είπαμε ροδάκινα; Η λέξη είναι δάνειο από τα λατινικά, από την duracina, μια ποικιλία ροδάκινων που είναι όψιμα, μεγάλα και σκληρόσαρκα. Αυτή η ποικιλία πέρασε στα ελληνικά ως δωράκινο με όμινκρον ή με ωμέγα· εντοπίζονται και οι δύο εκδοχές στην ελληνιστική εποχή. Δεν ρίζωσε όμως στη γλώσσα μας και γρήγορα τα δοράκινα με αντιμετάθεση, έγιναν ροδάκινα. Στο Βυζάντιο ο Πτωχοπρόδρομος αναφέρει στα ποιήματά του τα ροδάκινα μαζί με άλλα οπωρικά· μακαρίζει τους κηπουρούς που καλλιεργούν «συκίτζια και ροδάκινα, ροδίτζια, μυγδαλίτζια». Ωστόσο στη δημοτική ποίηση το ροδάκινο έχει μάλλον δευτεραγωνιστικό ρόλο.

Φρούτο ή λαχανικό;

Το δίλημμα γέννησε το πεπόνι! Οι Ρωμαίοι θεωρούσαν το πεπόνι λαχανικό και το έβαζαν σε σαλάτες ή το μαγείρευαν με ξίδι, πιπέρι και άλλα μπαχαρικά. Είχε…αλμυρή τιμή γιατί ήταν σπάνιο.

Bartolomé Esteban Murillo, Αγόρια που τρώνε σταφύλια και πεπόνι

Το πεπόνι όπως και το καρπούζι έχει πατρίδα του την υποσαχάρια Αφρική, όπου υπάρχουν και σήμερα άγριες ποικιλίες πεπονιού με μικρούς καρπούς. Έλληνες και οι Ρωμαίοι, γνώριζαν το πεπόνι αλλά προτιμούσαν το καρπούζι. Σύμφωνα με αρχαιολογικά ευρήματα καλλιεργούνταν πεπόνια σε Ιράν και Κίνα πριν 5000 χρόνια και στην Αίγυπτο πριν 4000 χρόνια.

Πεπόνιον το πεπόνι στην ελληνιστική εποχή, υποκοριστικό του αρχαίου πέπων. Αρχικά πέπων σήμαινε «ώριμος καρπός»: το ρήμα πέσσω σημαίνει ψήνω, ωριμάζω, αλλά και χωνεύω – από εκεί και η πέψη. «Σίκυος πέπων» το πεπόνι κατά τον Ιπποκράτη. Το επίθετο πέπων ουσιαστικοποιήθηκε κι έμεινε μόνο του. Πολλές οι ποικιλίες ανάλογα με το χρώμα της φλoύδας, το σχήμα ή το βάρος του.

Στον Πωρικολόγο, σατιρικό κείμενο του 13ου-14ου αιώνα, διαβάζουμε ότι «ο πέπων εχλεμπονίασεν». «Χλεμπονιάζω» η έκφραση και στην αργκό: η λέξη που αγάπησε ο Τσιφόρος είναι βυζαντινή. Χλεμπόνα το υπερώριμο αγγούρι, πεπόνι ή κολοκύθι που έχει αρρωστημένο δηλαδή χλωμό χρώμα.

Και να πώς το καρπούζι συγγένεψε με το πεπόνι! Αρχικά το είπαν «Υδροπέπων», δηλαδή πεπόνι με μπόλικο νερό, ονομασία που έδωσε το αγγλικό water- melon και το γαλλικό melon de l’ eau. Ο Γαληνός το αναφέρει ως “μηλοπέπων” και ο Διοσκουρίδης ως «σίκυος ο ήμερος». Οι βυζαντινοί το είπαν σαρακήνικο πεπόνι. Όσο για τα πεπόνια Cantalupo είναι διασταύρωση που πέτυχαν στην Αναγέννηση Ιταλοί μοναχοί: Cantalupo το όνομα της παπικής κατοικίας στην οποία τα καλλιέργησαν.

Θα πάρετε ένα…αρμένικο μήλο;

«Αρμένικα μήλα» αποκαλούσε τα βερίκοκα ο Διοσκουρίδης επειδή έφτασαν στη Μεσόγειο από την Αρμενία τον 1ο αιώνα. Prunus armeniaca δηλαδή δαμάσκηνο Αρμενίας η επιστημονική του ονομασία. Οι Ρωμαίοι τα είπαν πρεκόκια (δηλαδή πρώιμα) και κάπως έτσι προέκυψαν το ελληνικό βερίκοκο και το αγγλοσαξωνικό abricot( στα αραβικά berkuk). Αν και οι Αρμένιοι γνώριζαν τις επουλωτικές του ιδιότητες από το 3000 π.Χ. στη Δύση μόλις τον 17ο αι οι γιατροί το σύστησαν για οιδήματα, έλκη και όγκους. Συμφωνεί και η λαϊκή ιατρική ότι το βερίκοκο καθαρίζει το αίμα.

Με φόρα από τη Δαμασκό!

«Προύμνη» αποκαλεί τη δαμασκηνιά ο Θεόφραστος· αυτή είναι και η επιστημονική ονομασία της και είναι συγγενής με βανίλιες και κορόμηλα. Το ευρωπαϊκό δαμάσκηνο κατάγεται από την περιοχή της Κασπίας Θάλασσας αλλά όπως λένε η συστηματική καλλιέργειά του ξεκίνησε στη Δαμασκό της Συρίας από την οποία πήρε και το όνομά του. Υπάρχει βέβαια και το ασιατικό δαμάσκηνο, με ρίζες στην Κίνα.

Στη ρωμαϊκή περίοδο υπήρχαν πάνω από 300 ποικιλίες ευρωπαϊκών δαμάσκηνων· αρκετές αναφέρει ο Ρωμαίος ιστορικός Πλίνιος ενώ την υπακτική δράση τους γνώριζαν αρχαίοι Έλληνες και Άραβες. Σε Ήπειρο και Θεσσαλία τα δαμάσκηνα τα λένε ζερνταλιά ή ζέρδελα ενώ στην Κύπρο χρυσόμηλα. Chrisomeli και Chrisomoli και στη Νότια Ιταλία.